Phân tích tỷ số: thanh khoản, đòn bẩy, hiệu quả, sinh lời và DuPont
Bộ tỷ số cốt lõi và cách đọc đúng: thanh khoản, đòn bẩy, hiệu quả sử dụng tài sản, sinh lời; phân rã ROE bằng DuPont 3 và 5 bước; ROIC và nguyên tắc so sánh với ngành.
Tỷ số biến hàng nghìn số liệu thành vài câu hỏi có thể so sánh. Nhưng một tỷ số riêng lẻ không có nghĩa: chỉ khi nhìn xu hướng, so với ngành và hiểu nguyên nhân thì mới thành thông tin.
🎯 Mục tiêu học tập
- Tính và diễn giải các nhóm tỷ số chính
- Dùng DuPont để biết ROE đến từ đâu
- Phân biệt ROE và ROIC
- So tỷ số theo xu hướng và với ngành
- Nhận ra hạn chế của tỷ số
🟢 Bộ tỷ số cốt lõi
| Nhóm | Tỷ số | Công thức | Đọc thế nào |
|---|---|---|---|
| Thanh khoản | Hệ số thanh toán hiện hành | Tài sản ngắn hạn ÷ Nợ ngắn hạn | < 1: có thể khó trả nợ ngắn hạn; quá cao: vốn lưu động nhàn rỗi |
| Thanh toán nhanh | (TSNH − Tồn kho) ÷ Nợ ngắn hạn | Không tính hàng tồn | |
| Đòn bẩy | Nợ vay ÷ Vốn chủ | Tổng nợ vay ÷ Vốn chủ | Càng cao rủi ro càng lớn |
| Nợ ròng ÷ EBITDA | (Nợ vay − Tiền) ÷ EBITDA | > 3–4 thường đáng chú ý (tuỳ ngành) | |
| Bao phủ lãi vay | EBIT ÷ Chi phí lãi | < 2–3: dễ bị áp lực lãi | |
| Hiệu quả | Vòng quay tài sản | Doanh thu ÷ Tài sản bình quân | Càng cao càng hiệu quả |
| Sinh lời | ROE, ROA, ROIC | LN ròng/ vốn chủ; LN ròng/ tài sản; NOPAT/ vốn đầu tư | So với chi phí vốn và ngành |
| Tỷ số Alpha | N-2 | N-1 | N |
|---|---|---|---|
| Thanh toán hiện hành | 1,50 | 1,59 | 1,67 |
| Thanh toán nhanh | 1,00 | 1,06 | 1,10 |
| Nợ vay ÷ Vốn chủ | 0,80 | 0,77 | 0,76 |
| Nợ ròng ÷ EBITDA | 1,18 | 1,17 | 1,27 |
| Bao phủ lãi vay (lần) | 6,0 | 5,8 | 5,6 |
| Vòng quay tài sản (cuối kỳ) | 1,43 | 1,38 | 1,34 |
| ROE (bình quân) | — | 28,3% | 25,3% |
| ROA (bình quân) | — | 13,7% | 12,4% |
| ROIC | — | 21,2% | 19,5% |
🟡 DuPont: ROE đến từ đâu?
Alpha năm N (số bình quân): gánh nặng thuế 0,800 × gánh nặng lãi 0,840 × biên EBIT 12,8% × vòng quay tài sản 1,441 × đòn bẩy 2,040 = ROE 25,3% (khớp ROE tính trực tiếp 25,3%).
- ROE cao nhờ biên (lợi thế cạnh tranh) tốt hơn ROE cao nhờ đòn bẩy.
- Đòn bẩy tăng → ROE tăng nhưng rủi ro tăng.
- Xem xu hướng từng thành phần để biết ai kéo ROE lên/ xuống.
🟡 ROE hay ROIC?
| ROE | ROIC | |
|---|---|---|
| Đo | Sinh lời trên vốn chủ | Sinh lời trên toàn bộ vốn đầu tư (nợ + vốn chủ) |
| Ảnh hưởng đòn bẩy | Có | Gần như không |
| Dùng khi | So sinh lời cổ đông, ngân hàng | Đánh giá năng lực kinh doanh cốt lõi |
| So với | Chi phí vốn chủ | WACC |
Alpha: ROIC N = 19,5% (NOPAT ÷ vốn đầu tư bình quân). Nếu WACC khoảng 10–11% thì doanh nghiệp vẫn tạo giá trị, nhưng ROIC đang giảm so với năm trước (21,2%): mỗi đồng vốn mới mang lại ít hơn.
Giá trị chỉ tạo ra khi ROIC > chi phí vốn và tăng trưởng đi kèm. Tăng trưởng với ROIC dưới chi phí vốn làm giảm giá trị.
🔴 Hạn chế của tỷ số
- Dựa vào số kế toán, chịu ảnh hưởng chính sách kế toán.
- So sánh qua ngành phải cùng định nghĩa và cùng chu kỳ.
- Số cuối kỳ khác số bình quân; doanh nghiệp mùa vụ cần số bình quân nhiều kỳ.
- Tỷ số tốt có thể che giấu đột biến; luôn xem xu hướng nhiều năm và dòng tiền.
⚠️ Sai lầm thường mắc
Vì sao nguy hiểm: Không đủ thông tin.
Cách làm đúng: Xu hướng + ngành + nguyên nhân.
Vì sao nguy hiểm: Sai lệch.
Cách làm đúng: So cùng ngành.
Vì sao nguy hiểm: Rủi ro tiềm ẩn.
Cách làm đúng: Dùng DuPont.
Vì sao nguy hiểm: Sai lệch.
Cách làm đúng: Dùng số bình quân.
Vì sao nguy hiểm: So sánh sai.
Cách làm đúng: Tự tính từ báo cáo gốc.
Vì sao nguy hiểm: Không thấy xu hướng.
Cách làm đúng: 3–5 năm.
- Tỷ số: thanh khoản, đòn bẩy, hiệu quả, sinh lời.
- ROE = biên × vòng quay × đòn bẩy.
- ROIC > chi phí vốn mới tạo giá trị.
- Luôn xem xu hướng và so với ngành.
🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)
1. Alpha năm N: nợ vay 1.100, vốn chủ 1.439,6. Nợ vay ÷ vốn chủ:
A. 0,56
B. 0,76
C. 1,50
2. ROE cao nhờ đòn bẩy cao so với nhờ biên cao thường:
A. Tốt hơn
B. Rủi ro hơn
C. Giống nhau
3. ROIC khác ROE ở chỗ:
A. Không tính đòn bẩy tài chính
B. Tính trên vốn chủ
C. Là thuế
4. Bao phủ lãi vay dưới 2 lần thường:
A. An toàn
B. Đáng lo về khả năng trả lãi
C. Không liên quan
5. Giá trị doanh nghiệp chỉ tăng khi tăng trưởng đi cùng:
A. ROIC thấp hơn chi phí vốn
B. ROIC cao hơn chi phí vốn
C. Nợ cao
🏋️ Bài tập thực hành
Tính 12 tỷ số của công ty bạn chọn trong 5 năm và của 2 đối thủ. Phân rã DuPont 5 bước, viết 3 câu giải thích điều gì đang kéo ROE đi lên/ xuống.
📚 Tài nguyên học tập
- Báo cáo tài chính hợp nhất của công tyNguồn số liệu gốcThực hành
✅ Tự đánh giá hoàn thành
- Tính tỷ số thanh khoản, đòn bẩy
- Tính ROE, ROA, ROIC
- Phân rã DuPont
- So với đối thủ
- Viết 3 nhận xét