OOP, SOLID, design pattern, Composer & chuẩn PSR
Thiết kế hướng đối tượng đúng cách trong PHP: interface, composition, SOLID, các pattern thực sự dùng hằng ngày, Composer và autoload PSR-4, các chuẩn PSR, dependency injection.
Laravel và Symfony đều được xây trên interface, dependency injection và các pattern kinh điển — không hiểu chúng thì chỉ dùng framework theo kiểu 'copy từ docs', và bế tắc khi cần mở rộng hoặc test. Phỏng vấn PHP senior gần như luôn có câu SOLID, 'trait có vấn đề gì', 'service container hoạt động thế nào'. Đây cũng là nền để đọc được mã nguồn framework.
🎯 Mục tiêu học tập
- Thiết kế class với interface, composition, final mặc định; biết khi nào dùng abstract class và trait
- Áp dụng SOLID bằng ví dụ thật, không học thuộc định nghĩa
- Dùng các pattern hay gặp: Strategy, Factory, Repository, Decorator, Adapter, Observer, Pipeline
- Quản lý dependency bằng Composer, autoload PSR-4, semantic versioning
- Hiểu PSR-3/4/7/11/12/15/18 và dependency injection container
Interface, composition và final
interface PaymentGateway
{
public function charge(Money $amount, string $token, string $idempotencyKey): ChargeResult;
}
final class StripeGateway implements PaymentGateway { /* ... */ }
final class VnpayGateway implements PaymentGateway { /* ... */ }
final class CheckoutService
{
public function __construct(
private PaymentGateway $gateway, // phụ thuộc vào interface, không vào Stripe cụ thể
private OrderRepository $orders,
private EventDispatcher $events,
) {}
}
- final mặc định: class không thiết kế để kế thừa thì khoá lại; mở rộng bằng composition/decorator.
- Trait chia sẻ code ngang hàng nhưng tạo phụ thuộc ngầm (dùng property của class chủ), khó test — dùng cho việc nhỏ, độc lập (ví dụ
HasUuid), không nhồi logic nghiệp vụ. - Kế thừa sâu 4-5 tầng là dấu hiệu thiết kế cần composition.
SOLID bằng ví dụ thực tế
| Nguyên tắc | Vi phạm thường gặp trong PHP | Sửa |
|---|---|---|
| Single Responsibility | Controller 600 dòng: validate, tính giá, gọi Stripe, gửi mail | Tách FormRequest, Action/Service, Job, Notification |
| Open/Closed | if ($type === 'vnpay') ... elseif ('momo') mỗi lần thêm cổng thanh toán | Strategy theo interface, đăng ký trong container |
| Liskov | Class con ném exception "không hỗ trợ" cho method của cha | Tách interface nhỏ hơn |
| Interface Segregation | Interface Repository 25 method | Interface theo nhu cầu người dùng nó |
| Dependency Inversion | new StripeClient() trong service | Inject qua constructor, container quyết định cài đặt |
Các pattern dùng hằng ngày
| Pattern | Ví dụ trong Laravel/PHP |
|---|---|
| Strategy | Nhiều cổng thanh toán, nhiều cách tính phí vận chuyển |
| Factory | GatewayFactory::for($country); model factory trong test |
| Repository | Tách truy vấn phức tạp khỏi model (dùng có chọn lọc — Eloquent đã là Active Record) |
| Decorator | CachedProductRepository bọc repository gốc |
| Adapter | Bọc SDK bên thứ ba sau interface của bạn |
| Observer | Event/Listener, model observer |
| Pipeline / Chain of responsibility | Middleware HTTP, Pipeline::send($order)->through([...]) |
| Facade / Service Locator | Facade của Laravel — tiện nhưng che phụ thuộc; ưu tiên inject trong code nghiệp vụ |
Composer, autoload và versioning
{
"require": {
"php": "^8.3",
"laravel/framework": "^12.0",
"stripe/stripe-php": "^17.0"
},
"require-dev": { "pestphp/pest": "^3.0", "larastan/larastan": "^3.0" },
"autoload": { "psr-4": { "App\\": "app/", "Domain\\": "src/Domain/" } },
"config": { "sort-packages": true, "optimize-autoloader": true }
}
- Commit
composer.lockcho ứng dụng; CI/production dùngcomposer install --no-dev --optimize-autoloader, không bao giờupdate. ^12.0= mọi bản 12.x (không lên 13) theo semver. Kiểm tra lỗ hổng:composer audit.- Autoload PSR-4: namespace ↔ đường dẫn thư mục;
composer dump-autoload -otạo classmap cho production.
Chuẩn PSR và DI container
| PSR | Nội dung |
|---|---|
| PSR-1/12 (PER Coding Style) | Quy ước code — tự động hoá bằng Pint / PHP-CS-Fixer |
| PSR-3 | Logger interface (Monolog) |
| PSR-4 | Autoload |
| PSR-7 / PSR-17 | HTTP message (request/response) bất biến và factory |
| PSR-11 | Container interface |
| PSR-15 | HTTP middleware và handler |
| PSR-18 | HTTP client |
DI container tự tạo object và nối phụ thuộc bằng reflection trên constructor (autowiring). Bạn chỉ khai báo "interface X → cài đặt Y" cho các trường hợp không tự suy được. Module 5 đi sâu vào container của Laravel.
🏋️ Bài tập thực hành
Tạo package Composer acme/payments (repo riêng hoặc thư mục path repository): interface
PaymentGateway, hai adapter giả lập (Stripe-like, VNPay-like), decorator ghi log và decorator retry, factory chọn
gateway theo quốc gia, exception có cấu trúc. Autoload PSR-4, test bằng Pest, coding style bằng Pint, PHPStan level max. Cài
package vào ứng dụng Laravel ở Module 4 qua path repository.
📚 Tài nguyên học tập
-
Composer documentationQuản lý dependency và autoloadDocs
-
PHP-FIG — PSRDanh sách chuẩn PSRSpec
-
Refactoring.Guru — Design Patterns (PHP)Pattern có ví dụ PHPGuide
-
PackagistKho package PHPRepo
✅ Tự đánh giá hoàn thành
- Giải thích SOLID bằng ví dụ từ code của chính mình
- Dùng interface + composition thay kế thừa sâu; biết hạn chế của trait
- Hiểu composer.lock, semver, autoload PSR-4
- Kể được 5 pattern và nơi chúng xuất hiện trong Laravel