Chứng khoán Cơ bản → Nâng cao
Trang chủ / Phần 1 · Nền tảng / Module 2
📑 Module 2 / 24 · 3 ngày Cơ bản

Các loại chứng khoán & quyền của cổ đông

Phân biệt cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, ETF, chứng quyền, hợp đồng tương lai; hiểu cổ tức, cổ phiếu thưởng, quyền mua, ngày giao dịch không hưởng quyền và cách giá điều chỉnh.

Cổ phiếuTrái phiếuETFCổ tức
📌 Vì sao module này quan trọng

Mỗi loại chứng khoán có cơ chế lợi nhuận và rủi ro khác nhau. Không hiểu cổ tức, ngày chốt quyền, cổ phiếu thưởng, bạn dễ hiểu nhầm khi thấy “giá giảm” đúng ngày chia cổ tức, hoặc mua nhầm sản phẩm phức tạp quá sức hiểu biết.

🎯 Mục tiêu học tập

  • Phân biệt các loại chứng khoán phổ biến và rủi ro của chúng
  • Hiểu quyền của cổ đông phổ thông và cổ đông ưu đãi
  • Nắm quy trình chia cổ tức: ngày chốt quyền, GDKHQ, ngày thanh toán
  • Tính giá tham chiếu điều chỉnh sau khi chia cổ tức, cổ phiếu thưởng
  • Phân loại cổ phiếu theo vốn hoá và thanh khoản

Bảng so sánh các loại chứng khoán

LoạiBản chấtLợi nhuậnRủi ro chính
Cổ phiếu phổ thôngSở hữu một phần doanh nghiệp, có quyền biểu quyếtCổ tức + chênh lệch giáGiá biến động, doanh nghiệp kinh doanh kém, phá sản (cổ đông xếp sau chủ nợ)
Cổ phiếu ưu đãiƯu đãi cổ tức hoặc hoàn lại; thường không có biểu quyếtCổ tức cố định hoặc ưu đãiThanh khoản thấp, ít phổ biến trên sàn
Trái phiếuCho tổ chức vay, nhận lãi định kỳ + gốcLãi couponTín dụng (người phát hành vỡ nợ), lãi suất, thanh khoản
Chứng chỉ quỹ mởGóp vốn vào quỹ do công ty quản lý quỹ đầu tưTăng NAVRủi ro thị trường, phí, năng lực quản lý
ETFQuỹ hoán đổi danh mục niêm yết, bám theo chỉ sốTheo chỉ số cơ sởRủi ro thị trường, sai lệch bám sát (tracking error)
Chứng quyền có bảo đảm (CW)Quyền mua/bán cổ phiếu cơ sở theo điều kiện, do công ty chứng khoán phát hànhĐòn bẩy, thanh toán bằng tiềnMất toàn bộ khoản đã trả; hao mòn thời gian
Hợp đồng tương laiCam kết mua/bán tài sản cơ sở ở giá và ngày định trướcHai chiều, đòn bẩy caoLỗ có thể vượt xa ký quỹ ban đầu nếu không quản lý
Nguyên tắc

Chỉ mua sản phẩm bạn có thể giải thích bằng lời của mình: nó là gì, tiền sinh lời từ đâu, tệ nhất bạn mất bao nhiêu. Sản phẩm phức tạp (CW, phái sinh) xin xem Module 21.

Quyền của cổ đông và các sự kiện doanh nghiệp

Sự kiệnÝ nghĩaTác động lên giá tham chiếu
Cổ tức tiền mặtDoanh nghiệp chia tiền cho cổ đôngGiá tham chiếu giảm đúng bằng cổ tức/cp
Cổ tức bằng cổ phiếu / cổ phiếu thưởngChia thêm cổ phiếu từ lợi nhuận giữ lại/vốn chủGiá tham chiếu giảm theo tỷ lệ pha loãng
Phát hành thêm cho cổ đông hiện hữu (quyền mua)Được quyền mua thêm với giá ưu đãiGiá tham chiếu điều chỉnh theo công thức theo quy định
Tách / gộp cổ phiếuĐổi số lượng cổ phiếu, không đổi vốn hoáGiá điều chỉnh tỷ lệ nghịch
Họp Đại hội đồng cổ đôngQuyết định chiến lược, bầu HĐQT, thông qua cổ tứcThường có tin tức ảnh hưởng giá

Ba mốc cần nhớ: Ngày giao dịch không hưởng quyền (GDKHQ) — mua từ ngày này sẽ không được hưởng quyền; Ngày đăng ký cuối cùng — danh sách cổ đông được chốt (thường cách GDKHQ khoảng 1 ngày làm việc do chu kỳ thanh toán T+2); Ngày thanh toán — nhận tiền/cổ phiếu. Cách tính nhanh:

Cổ tức tiền 1.000đ/cp, giá đóng cửa trước GDKHQ 30.000đ → giá tham chiếu = 30.000 − 1.000 = 29.000đ
Cổ phiếu thưởng tỷ lệ 10:1 (sở hữu 10 nhận thêm 1) → giá tham chiếu ≈ 30.000 ÷ 1,1 ≈ 27.272 (làm tròn theo bước giá ≈ 27.250đ)
Lưu ý quan trọng

Giá giảm vào ngày GDKHQ là điều chỉnh kỹ thuật, không phải “lỗ”. Bạn giữ cổ phiếu qua ngày chốt vẫn nhận cổ tức; giá trị tài sản về lý thuyết không đổi (giá giảm + tiền/cổ phiếu nhận thêm). Thuế TNCN với cổ tức tiền mặt hiện là 5% (kiểm tra quy định hiện hành).

Phân loại cổ phiếu theo quy mô và tính chất

NhómĐặc điểmCần lưu ý
Blue-chip / VN30Vốn hoá lớn, thanh khoản cao, doanh nghiệp đầu ngànhBiến động thấp hơn nhưng vẫn giảm sâu khi thị trường xấu
MidcapVốn hoá trung bình, tăng trưởng nhanh hơnThanh khoản thấp hơn blue-chip
Penny / cổ phiếu đầu cơGiá thấp, vốn hoá nhỏ, dễ tăng giảm mạnhDễ bị thao túng, rủi ro thanh khoản
Cổ phiếu chu kỳLợi nhuận theo chu kỳ kinh tế/hàng hoá (thép, hoá chất, vận tải)Mua khi triển vọng chu kỳ cải thiện, không phải khi lợi nhuận đang ở đỉnh
Cổ phiếu phòng thủNhu cầu ổn định (tiêu dùng thiết yếu, điện nước, dược)Tăng chậm hơn nhưng bền hơn khi thị trường xấu
Cổ phiếu tăng trưởng / giá trị / cổ tứcPhong cách đầu tư (xem Module 13)Không có phong cách nào luôn thắng mọi giai đoạn

⚠️ Sai lầm thường mắc

❌ Hiểu nhầm “giá giảm” ngày GDKHQ là lỗ

Vì sao nguy hiểm: Hoảng sợ bán tháo hoặc kỳ vọng sai lợi nhuận cổ tức.

Cách làm đúng: Tính lại giá vốn sau điều chỉnh, so sánh với giá tham chiếu chứ không so với giá hôm qua.

❌ Mua sát ngày chốt chỉ để ăn cổ tức

Vì sao nguy hiểm: Thường giá đã phản ánh cổ tức; sau GDKHQ giá giảm đúng bằng cổ tức, lợi nhuận ròng gần 0 và còn mất phí.

Cách làm đúng: Chỉ mua khi bạn muốn sở hữu doanh nghiệp, không chỉ để ăn cổ tức.

❌ Mua CW/phái sinh khi chưa hiểu cơ chế

Vì sao nguy hiểm: Mất toàn bộ vốn vì hao mòn theo thời gian hoặc đòn bẩy.

Cách làm đúng: Học kỹ Module 21 và thực hành với vốn rất nhỏ.

❌ Chọn trái phiếu doanh nghiệp chỉ vì lãi suất cao

Vì sao nguy hiểm: Lãi cao thường phản ánh rủi ro vỡ nợ và thanh khoản thấp.

Cách làm đúng: Kiểm tra năng lực trả nợ, tài sản đảm bảo, đơn vị tư vấn, và chỉ dùng phần nhỏ danh mục.

📌 Cần nhớ
  • Cổ phiếu là sở hữu, trái phiếu là cho vay, ETF/quỹ là rổ nhiều tài sản; CW và phái sinh có đòn bẩy rủi ro rất cao.
  • Nhớ 3 mốc: GDKHQ, ngày đăng ký cuối cùng, ngày thanh toán.
  • Cổ tức không phải “quà tặng”: giá điều chỉnh tương ứng.
  • Quy mô và tính chất cổ phiếu quyết định mức biến động và thanh khoản.

🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)

1. Giá đóng cửa 40.000, cổ tức tiền 2.000đ. Giá tham chiếu ngày GDKHQ là bao nhiêu?
38.000đ.
2. Cổ phiếu thưởng 20% (sở hữu 5 nhận 1). Giá cũ 36.000, tham chiếu mới gần đúng?
Khoảng 30.000 (36.000 ÷ 1,2).
3. Ai được nhận cổ tức: người mua trước hay sau ngày GDKHQ?
Người mua trước ngày GDKHQ (và nắm giữ đến ngày chốt).
4. Điểm rủi ro đặc biệt của chứng quyền?
Có thể mất toàn bộ khoản đã trả, và giá trị hao mòn theo thời gian.

🏋️ Bài tập thực hành

Lập bảng sự kiện doanh nghiệp cho 3 mã bất kỳ

Chọn 3 mã (giả lập hoặc trên giấy). Tìm trên website HOSE/HNX lịch sự kiện gần nhất: loại sự kiện, ngày GDKHQ, tỷ lệ. Tính giá tham chiếu điều chỉnh bằng tay rồi đối chiếu với bảng giá.

📚 Tài nguyên học tập

✅ Tự đánh giá hoàn thành

  • Phân biệt các loại chứng khoán trong bảng
  • Tính được giá tham chiếu điều chỉnh khi chia cổ tức
  • Biết 3 mốc ngày của sự kiện quyền
  • Phân biệt blue-chip, midcap, penny
Miễn trừ trách nhiệm: Nội dung chỉ nhằm mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư, không khuyến nghị mua/bán bất kỳ cổ phiếu hay sản phẩm tài chính nào. Mọi công ty, mã cổ phiếu, số liệu và biểu đồ trong ví dụ đều là giả định/giả lập trừ khi ghi rõ. Quy định (phí, thuế, biên độ, giờ giao dịch, tỷ lệ margin...) thay đổi theo thời gian; hãy đối chiếu với văn bản pháp luật và thông báo mới nhất của UBCKNN, HOSE, HNX, VSDC và công ty chứng khoán. Đầu tư chứng khoán có rủi ro mất một phần hoặc toàn bộ vốn.