Quant II: Thống kê mô tả, xác suất, Bayes và đếm
Các thang đo dữ liệu, mean/median/mode, phương sai–độ lệch chuẩn–CV, skewness và kurtosis, Chebyshev, xác suất (cộng, nhân, có điều kiện, tổng xác suất, Bayes), kỳ vọng–phương sai, covariance–correlation và các quy tắc đếm.
Thống kê và xác suất là ngôn ngữ của rủi ro. Nó nuôi các phần sau: lợi suất danh mục, VaR, kiểm định, hồi quy. Đề thi thích hỏi cách diễn giải (skew dương nghĩa là gì, Bayes cập nhật ra sao) hơn là tính toán dài.
🎯 Mục tiêu học tập
- Tính và diễn giải mean, median, mode, phương sai, SD, CV
- Nhận biết skewness và kurtosis, dùng Chebyshev
- Áp dụng các quy tắc xác suất và định lý Bayes
- Tính kỳ vọng, phương sai, covariance, correlation
- Dùng quy tắc đếm: hoán vị, tổ hợp
🟢 Thang đo và thống kê mô tả
| Thang đo | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nominal | Phân loại, không thứ tự | Ngành (tài chính, công nghệ) |
| Ordinal | Có thứ tự, khoảng cách không đều | Xếp hạng tín nhiệm AAA > AA |
| Interval | Khoảng cách đều, không có 0 thực | Nhiệt độ °C |
| Ratio | Có 0 thực, so sánh tỷ lệ | Lợi suất, giá |
Dữ liệu lợi suất (%): [12, 8, -4, 15, 6, 10, -2, 9] (n = 8).
| Thước đo | Công thức | Kết quả |
|---|---|---|
| Mean | Σ x ÷ n | 6,75 |
| Median | Giá trị giữa (sau khi sắp xếp) | 8,50 |
| Sample variance | Σ(x − x̄)² ÷ (n − 1) | 43,64 |
| Sample SD | √variance | 6,61 |
| Population SD (chia n) | — | 6,18 |
| Coefficient of variation | SD ÷ mean | 0,98 |
| Mean absolute deviation | Σ|x − x̄| ÷ n | 5,06 |
Với mẫu dùng chia (n − 1) (Bessel). Trên BA II Plus: SX = mẫu, σX = tổng thể. Đề nói “sample” → SX.
🟡 Skewness, kurtosis và Chebyshev
Ví dụ: k = 2 → ít nhất 75,0%; k = 3 → ít nhất 88,9%. Chebyshev đúng cho mọi phân phối; phân phối chuẩn cho 95% ở k = 2 (chặt hơn).
🟡 Xác suất và Bayes
Ví dụ Bayes: xác suất vỡ nợ tiên nghiệm (prior) 4%. Chỉ báo cảnh báo ‘distress’ xuất hiện ở 90% công ty vỡ nợ và 20% công ty không vỡ nợ. Nếu một công ty có cảnh báo, xác suất vỡ nợ hậu nghiệm = 0,9×0,04 ÷ (0,9×0,04 + 0,2×0,96) = 15,79% — thấp hơn nhiều so với trực giác 90%, vì tỷ lệ cơ sở (4%) thấp.
Kỳ vọng và phương sai (3 kịch bản): Boom 30% → 20%; Normal 50% → 10%; Recession 20% → −5%. E(R) = 10,00%; Var = 75,00; σ = 8,66%.
🔴 Covariance, correlation và danh mục
- Covariance dương: hai biến thường cùng chiều; ρ = 0 không có nghĩa là độc lập (chỉ không có quan hệ tuyến tính).
- Với ρ < 1, σp < trung bình có trọng số của σ: đây là lợi ích đa dạng hoá.
- Spurious correlation (tương quan giả) và outlier có thể làm ρ sai lệch.
⚫ Đếm và các bẫy
| Quy tắc | Công thức | Ví dụ |
|---|---|---|
| Giai thừa | n! | 5! = 120 |
| Hoán vị (có thứ tự) | n!/(n − r)! | Chọn 3 từ 10 có thứ tự = 720 |
| Tổ hợp (không thứ tự) | n!/[r!(n − r)!] | Chọn 3 từ 10 = 120 |
| Multinomial (gán nhãn) | n!/(n1!n2!…nk!) | 10 mã → 3 ‘mua’, 2 ‘giữ’, 5 ‘bán’ = 2520 |
- Dùng tổ hợp khi thứ tự không quan trọng, hoán vị khi quan trọng.
- Quy tắc nhân: số cách = tích số cách ở từng bước.
- Bẫy Bayes: nhầm P(A|B) với P(B|A).
⚠️ Sai lầm thường mắc
Vì sao nguy hiểm: Đánh giá thấp rủi ro.
Cách làm đúng: Mẫu → chia n − 1.
Vì sao nguy hiểm: Skew dương = đuôi phải dài (nhiều giá trị cực lớn).
Cách làm đúng: Mean > median > mode.
Vì sao nguy hiểm: Đáp án quá cao so với thực tế.
Cách làm đúng: Dùng đúng công thức tổng xác suất.
Vì sao nguy hiểm: Có thể có quan hệ phi tuyến.
Cách làm đúng: ρ = 0 chỉ là không tương quan tuyến tính.
Vì sao nguy hiểm: Đáp án lệch nhiều lần.
Cách làm đúng: Hỏi: thứ tự có quan trọng không?
Vì sao nguy hiểm: Bỏ đa dạng hoá.
Cách làm đúng: Luôn có 2w1w2Cov.
- Mẫu dùng n − 1; CV = SD ÷ mean để so sánh rủi ro tương đối.
- Skew dương: mean > median > mode; kurtosis dư > 0: đuôi dày.
- Bayes cập nhật prior bằng likelihood; chú ý base rate.
- Var(Rp) cần covariance; ρ < 1 giảm rủi ro.
🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)
1. Dữ liệu lệch phải (positive skew). Quan hệ nào đúng?
A. Mean < median < mode
B. Mean > median > mode
C. Mean = median = mode
2. Chebyshev cho k = 3 thì ít nhất bao nhiêu quan sát nằm trong 3 SD?
A. 68%
B. 88,9%
C. 99,7%
3. Prior 4%, P(signal|default)=0,9, P(signal|no default)=0,2. P(default|signal) xấp xỉ:
A. 90%
B. 15,8%
C. 4%
4. Có bao nhiêu cách chọn 3 cổ phiếu từ 10 (không quan tâm thứ tự)?
A. 720
B. 120
C. 30
5. Hai tài sản có ρ = 0,3. Độ lệch chuẩn danh mục so với trung bình có trọng số các σ:
A. Cao hơn
B. Thấp hơn
C. Bằng nhau
6. Leptokurtic có nghĩa là:
A. Đuôi mỏng hơn chuẩn
B. Đuôi dày hơn chuẩn
C. Đối xứng hoàn hảo
🏋️ Bài tập thực hành
Làm 60 bài (mean/median, SD mẫu, CV, Chebyshev, Bayes, covariance, đếm). Thuộc bảng skew/kurtosis và cách đọc SX/σX trên BA II Plus.
📚 Tài nguyên học tập
- CFA Institute — Quantitative MethodsLOS chính thứcChính thức
✅ Tự đánh giá hoàn thành
- Tính mean/SD/CV
- Hiểu skew & kurtosis
- Dùng Bayes
- Tính phương sai danh mục
- Hoàn thành 60 bài