Derivatives: Forward, Futures, Swaps, Options, Put–Call parity và định giá không arbitrage
Đặc điểm và định giá forward/futures (cost-of-carry), swap lãi suất, quyền chọn (payoff, moneyness, giá trị nội tại/ thời gian), put–call parity, mô hình nhị phân một kỳ, các chiến lược quyền chọn cơ bản và derivatives tín dụng.
Derivatives chỉ chiếm 5–8% nhưng là cánh cửa vào Level II/III. Hãy nắm payoff và no-arbitrage trực giác: đa số câu hỏi là vẽ payoff, hoặc dùng parity để tính giá.
🎯 Mục tiêu học tập
- Phân biệt forward, futures, swap, option và rủi ro đối tác
- Tính giá forward có/không thu nhập và giá trị forward
- Vẽ payoff/ profit của call, put và các chiến lược
- Áp dụng put–call parity và binomial một kỳ
- Hiểu nguyên tắc định giá không arbitrage và CDS
🟢 Các công cụ và đặc điểm
| Công cụ | Đặc điểm | Rủi ro/ Ghi chú |
|---|---|---|
| Forward | Hợp đồng OTC mua/bán tài sản ở giá F tại ngày T; không trả tiền ban đầu | Rủi ro đối tác (credit risk) |
| Futures | Chuẩn hoá, giao dịch sàn, marking-to-market hằng ngày, ký quỹ, clearing house bảo đảm | Rủi ro đối tác thấp; lãi/lỗ thực hiện hằng ngày |
| Swap | Hoán đổi dòng tiền (lãi suất cố định ↔ thả nổi, tiền tệ, hàng hoá) | Chuỗi forward; thường OTC |
| Option | Quyền (không phải nghĩa vụ) mua (call) hoặc bán (put) ở giá thực hiện X | Người mua trả premium; người bán chịu nghĩa vụ |
| Credit derivatives (CDS) | Người mua bảo vệ trả phí đều; nhận (1 − recovery) × notional khi có credit event | Bảo hiểm tín dụng |
- Derivatives dùng để phòng ngừa rủi ro, đầu cơ, tạo vị thế tổng hợp, hoặc arbitrage.
- Zero-sum giữa hai bên (không tính chi phí); đòn bẩy cao.
- Futures vs forward: khác về marking-to-market, tiêu chuẩn hoá, rủi ro đối tác và thanh khoản.
🟡 Forward và cost-of-carry
S0 = 100; r = 5%; T = 0,5 → F0 = 102,47. Nếu có cổ tức PV = 1,5: F0 = (100 − 1,5) × 1,05^0,5 = 100,93.
- Arbitrage xảy ra nếu F0 ≠ giá không arbitrage: nếu F0 quá cao → bán forward, mua spot (cash-and-carry); nếu thấp → ngược lại.
- Convenience yield (hàng hoá) làm giảm F0.
- Hợp đồng forward lãi suất (FRA): thanh toán tại bắt đầu của kỳ dựa trên chênh lệch lãi suất và chiết khấu.
🟡 Swap lãi suất vanilla
Bên trả fixed, nhận floating (payer swap) có lợi khi lãi suất thả nổi tăng. Chỉ thanh toán chênh lệch (net) theo notional, không đổi gốc.
Ví dụ: notional 10.000.000; fixed 4%; floating kỳ này 3,5%; trả nửa năm → bên trả fixed trả ròng (4% − 3,5%)/2 × 10.000.000 = 25.000.
- Giá trị swap tại thời điểm bắt đầu = 0; sau đó bằng PV của chênh lệch fixed vs floating còn lại.
- Swap tương đương chuỗi FRA hoặc dài một trái phiếu thả nổi, ngắn một trái phiếu cố định (payer).
- Rủi ro: lãi suất, đối tác, thanh khoản.
🔴 Quyền chọn: payoff, profit và chiến lược
| Moneyness | Call | Put |
|---|---|---|
| In-the-money | S > X | S < X |
| At-the-money | S = X | S = X |
| Out-of-the-money | S < X | S > X |
- Giá trị quyền chọn = intrinsic value + time value; time value cao khi biến động và thời gian còn lại lớn, giảm dần về 0 (time decay).
- American có thể thực hiện bất kỳ lúc nào ≥ European; call Mỹ không trả cổ tức không nên thực hiện sớm.
- Tăng S: call tăng giá trị, put giảm; tăng X ngược lại; tăng σ, T: cả call và put tăng; tăng r: call tăng, put giảm.
🔴 Put–Call parity và mô hình nhị phân
Một kỳ: S0 = 100; u = 1,2; d = 0,8; r = 5%; X = 100. Xác suất rủi ro trung lập π = (1 + r − d) ÷ (u − d) = 0,625. Call: payoff 20 khi tăng, 0 khi giảm → c = π × 20 ÷ 1,05 = 11,90. Put: 0 khi tăng, 20 khi giảm → p = (1 − π) × 20 ÷ 1,05 = 7,14.
Kiểm tra parity: c + X/(1 + r) − S0 = 11,90 + 95,24 − 100 = 7,14 = p ✓.
- Parity chuyển đổi: protective put = fiduciary call; synthetic: S = c − p + X/(1 + r)^T.
- Định giá risk-neutral: dùng π rồi chiết khấu ở lãi suất phi rủi ro (không cần quan tâm khẩu vị rủi ro).
- Black–Scholes–Merton là giới hạn của binomial khi số kỳ → ∞.
⚫ Bẫy thường gặp
- Nhầm mua/ bán: người mua call có quyền; người bán call có nghĩa vụ.
- Quên rằng forward có thể có giá trị khác 0 sau khi ký (dù ban đầu bằng 0).
- Nhầm hướng ảnh hưởng của lãi suất lên put/call.
- Futures có marking-to-market: lãi/lỗ được thanh toán hằng ngày, forward chỉ thanh toán cuối kỳ.
- Dùng PV cổ tức không đúng thời điểm: trừ PV(div) khỏi S0 trước khi cộng lãi.
- Nhầm profit với payoff: profit đã trừ premium.
⚠️ Sai lầm thường mắc
Vì sao nguy hiểm: Bỏ sót premium.
Cách làm đúng: Profit = payoff − premium (người mua).
Vì sao nguy hiểm: Giá trị thay đổi theo S.
Cách làm đúng: V_t = S_t − F0/(1+r)^(T−t).
Vì sao nguy hiểm: Sai put khi tính từ call.
Cách làm đúng: p = c + X/(1+r)^T − S0.
Vì sao nguy hiểm: Giá forward cao hơn thực tế.
Cách làm đúng: Trừ PV thu nhập.
Vì sao nguy hiểm: Chỉ trao đổi chênh lệch lãi.
Cách làm đúng: Net payment.
Vì sao nguy hiểm: Lãi tối đa = X − premium.
Cách làm đúng: Giá không âm.
- F0 = (S0 − PV thu nhập)(1 + r)^T.
- Profit = payoff − premium; call/put payoff max(0, ±(S − X)).
- c + X/(1 + r)^T = p + S0.
- Binomial: π = (1 + r − d)/(u − d); chiết khấu ở r.
🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)
1. S0 = 100, r = 5%, T = 0,5, không thu nhập. F0 xấp xỉ:
A. 105,00
B. 102,47
C. 102,50 (cộng đơn)
2. Long call, X = 100, premium 5. Điểm hoà vốn khi đáo hạn:
A. 95
B. 105
C. 100
3. c = 11,90, S0 = 100, X = 100, r = 5%, T = 1. Put theo parity:
A. Khoảng 0
B. 7,14
C. 11,90
4. Điều nào KHÔNG phải đặc điểm của futures so với forward?
A. Marking-to-market hằng ngày
B. Hợp đồng tuỳ chỉnh OTC
C. Có clearing house
5. Straddle (long call + long put cùng X) lãi khi:
A. Giá không đổi
B. Giá biến động mạnh theo bất kỳ hướng nào
C. Giá giảm nhẹ
6. π = (1 + r − d) ÷ (u − d) với r=5%, u=1,2, d=0,8:
A. 0,500
B. 0,625
C. 0,750
🏋️ Bài tập thực hành
Vẽ tay payoff/ profit của 15 chiến lược (long/short call/put, covered call, protective put, bull spread, straddle, strangle). Ghi điểm hoà vốn, lãi/lỗ tối đa.
📚 Tài nguyên học tập
- CFA Institute — DerivativesLOS chính thứcChính thức
✅ Tự đánh giá hoàn thành
- Phân biệt các công cụ
- Tính giá forward
- Vẽ payoff chiến lược
- Dùng parity & binomial
- Hoàn thành 15 đồ thị