Level II · Fixed Income: Cấu trúc kỳ hạn, cây lãi suất, định giá không arbitrage và phân tích tín dụng
Định giá trái phiếu bằng cây lãi suất nhị phân (backward induction), trái phiếu có quyền chọn (callable), mô hình lãi suất (Vasicek, CIR), các nhân tố dịch chuyển đường cong, mô hình tín dụng (structural, reduced-form), credit spread và OAS.
Level II nâng Fixed Income từ ‘công thức’ lên ‘mô hình’: bạn phải vẽ cây, chiết khấu ngược, và xử lý quyền chọn nhúng. Đây là các bài tính dài nhưng có quy trình, nên có thể luyện thành phản xạ.
🎯 Mục tiêu học tập
- Định giá trái phiếu không quyền chọn bằng cây nhị phân
- Định giá callable/ putable bằng backward induction
- Hiểu các mô hình lãi suất và đặc tính
- Mô tả các dịch chuyển của đường cong (level, steepness, curvature)
- Phân biệt mô hình tín dụng structural và reduced-form
🔴 Cây lãi suất nhị phân và backward induction
Cây lãi suất 1 năm: hiện tại 4%; kỳ 1: tăng 5.5% hoặc giảm 3.5% (xác suất 0,5 mỗi nhánh). Trái phiếu 2 năm, coupon 5%, mệnh giá 100.
| Bước | Tính toán | Kết quả |
|---|---|---|
| Nút tăng (t=1) | V = 105 ÷ (1 + 5,5%) | 99,526 |
| Nút giảm (t=1) | V = 105 ÷ (1 + 3,5%) | 101,449 |
| Giá hôm nay | [0,5 × (V_u + 5) + 0,5 × (V_d + 5)] ÷ 1,04 | 101,430 |
Callable tại 100 sau coupon năm 1: nút giảm V_d = 101,449 > 100 → issuer gọi lại, V_d bị cắt còn 100; nút tăng không bị gọi. Giá callable = [0,5×(99,526 + 5) + 0,5×(100 + 5)] ÷ 1,04 = 100,734. Giá trị quyền gọi lại = 101,430 − 100,734 = 0,697.
- Callable = bond không quyền chọn − call option; putable = bond không quyền chọn + put option.
- OAS = spread cộng vào mọi nút cây sao cho giá mô hình bằng giá thị trường; option cost = Z-spread − OAS.
- Dùng cây arbitrage-free: trái phiếu zero-coupon trên cây phải bằng giá chiết khấu từ đường spot.
Backward induction: bắt đầu ở nút cuối, chiết khấu về từng nút bằng lãi suất của nút đó, cộng coupon vào giá trị tại mỗi nút trước khi chiết khấu tiếp, áp dụng quyền chọn tại nút có hiệu lực.
🟡 Mô hình lãi suất và dịch chuyển đường cong
| Mô hình | Đặc điểm |
|---|---|
| Vasicek | dr = a(b − r)dt + σdz; có mean reversion; lãi suất có thể âm |
| Cox–Ingersoll–Ross (CIR) | dr = a(b − r)dt + σ√r dz; mean reversion, lãi suất không âm, biến động tỷ lệ với √r |
| Ho–Lee/ Kalotay–Williams–Fabozzi | Khớp chính xác đường cong hiện tại (no-arbitrage) |
| Đường cong 3 nhân tố | Level (dịch song song), steepness (độ dốc), curvature (độ cong) |
- Carry và rolldown: nếu đường cong dốc lên, trái phiếu ‘cuộn xuống’ đường cong và tăng giá khi thời gian trôi.
- Mean reversion: lãi suất quay về mức dài hạn b với tốc độ a.
🔴 Phân tích và mô hình tín dụng
| Mô hình | Ý tưởng | Đầu ra |
|---|---|---|
| Structural (Merton) | Cổ phiếu = call option trên tài sản doanh nghiệp, strike = nợ; vỡ nợ khi giá trị tài sản < nợ | PD từ giá trị tài sản, biến động, đòn bẩy |
| Reduced-form | Vỡ nợ là biến cố ngẫu nhiên với cường độ (hazard rate) lấy từ dữ liệu thị trường | PD, credit spread ≈ PD × LGD |
Ví dụ nhanh: PD hằng năm 2%; LGD 60% → credit spread bù tổn thất kỳ vọng ≈ 1,20% (chưa gồm bù rủi ro thanh khoản/ rủi ro hệ thống).
- Credit spread thường rộng hơn tổn thất kỳ vọng do premium rủi ro và thanh khoản.
- Đường cong lãi suất doanh nghiệp: spread tăng theo kỳ hạn cho tín nhiệm thấp, giảm theo kỳ hạn cho tín nhiệm cao (do chọn lọc ngược).
- CVA (credit valuation adjustment): giảm giá trị derivative do rủi ro đối tác.
- Sovereign credit: yếu tố kinh tế, tài khoá, tiền tệ, chính trị; nợ bằng ngoại tệ rủi ro hơn nợ nội tệ.
⚫ Cực khó: bẫy khi làm cây
- Quên cộng coupon tại mỗi nút khi chiết khấu ngược.
- Áp dụng quyền gọi lại tại nút sai hoặc quên hiệu lực tại các nút có điều kiện (giá > call price).
- Dùng xác suất 0,5 khi đề cho xác suất khác.
- Nhầm callable giảm giá trị vs putable tăng giá trị.
- Nhầm Z-spread và OAS: OAS loại bỏ giá trị quyền chọn.
- Dùng spot curve không khớp với cây (vi phạm arbitrage-free).
⚠️ Sai lầm thường mắc
Vì sao nguy hiểm: Giá thấp hơn thực tế.
Cách làm đúng: Cộng coupon vào giá trị tại nút trước khi chiết khấu.
Vì sao nguy hiểm: Không đúng giá trị quyền chọn.
Cách làm đúng: Cắt tại mức call price nơi issuer gọi.
Vì sao nguy hiểm: Mất điểm khái niệm.
Cách làm đúng: CIR không âm; Vasicek có thể âm.
Vì sao nguy hiểm: Option cost sai.
Cách làm đúng: Option cost = Z-spread − OAS.
Vì sao nguy hiểm: Sai.
Cách làm đúng: Dùng key rate duration.
Vì sao nguy hiểm: Spread gồm cả premium.
Cách làm đúng: Spread > EL.
- Backward induction: chiết khấu từ nút cuối, cộng coupon, áp dụng quyền chọn.
- Callable = bond thường − call; putable = bond + put.
- Vasicek (mean reversion, có thể âm) vs CIR (không âm).
- Structural: equity = call option; reduced-form: hazard rate.
🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)
1. Cây lãi suất: V_u = 99,53, V_d = 101,45, coupon 5, r0 = 4%, xác suất 0,5. Giá trái phiếu không quyền chọn:
A. 101,43
B. 100,00
C. 98,00
2. Giá callable (call tại 100 sau coupon năm 1) so với không có quyền chọn:
A. Cao hơn
B. Thấp hơn
C. Bằng nhau
3. Mô hình lãi suất nào đảm bảo lãi suất không âm?
A. Vasicek
B. CIR
C. Ho–Lee
4. Option cost của một callable bond bằng:
A. OAS − Z-spread
B. Z-spread − OAS
C. G-spread − I-spread
5. Theo Merton, cổ phiếu của công ty có thể được xem như:
A. Put option trên tài sản
B. Call option trên tài sản doanh nghiệp (strike = nợ)
C. Forward
6. Yếu tố giải thích phần lớn biến động đường cong lãi suất là:
A. Curvature
B. Level
C. Steepness
🏋️ Bài tập thực hành
Dựng cây lãi suất 3 kỳ với volatility 10%, định giá trái phiếu 3 năm, sau đó thêm quyền gọi lại và tính option value và OAS.
📚 Tài nguyên học tập
- CFA Institute — Fixed Income (Level II)LOS chính thứcChính thức
✅ Tự đánh giá hoàn thành
- Backward induction
- Định giá callable/ putable
- Hiểu Vasicek/ CIR
- Phân biệt structural/ reduced-form
- Dựng cây 3 kỳ