CFA® Level I → III
Trang chủ / Phần 1 · Level I: Ethics & Quant & Economics / Module 8
📈 Module 8 / 34 · 1 tuần Level I

Economics I: Cung–cầu, độ co giãn, cấu trúc thị trường và hành vi doanh nghiệp

Cung–cầu và cân bằng, độ co giãn, thặng dư tiêu dùng/nhà sản xuất, kiểm soát giá và thuế; chi phí, doanh thu, điểm hoà vốn và đóng cửa; bốn cấu trúc thị trường và chỉ số tập trung (N-firm, HHI).

ElasticitySurplusMarket structureMR=MC
📌 Vì sao module này quan trọng

Economics nhỏ về trọng số nhưng cho bạn khung tư duy để đọc mọi bài phân tích ngành và định giá. Các câu hỏi vi mô ở Level I hầu hết là khái niệm + vài công thức: hiểu đồ thị là đủ.

🎯 Mục tiêu học tập

  • Phân biệt dịch chuyển đường cầu/cung và di chuyển dọc đường
  • Tính độ co giãn và suy ra tác động đến doanh thu
  • Tính thặng dư và hiểu mất không (deadweight loss)
  • So sánh 4 cấu trúc thị trường và tối đa hoá lợi nhuận (MR = MC)
  • Tính HHI và đánh giá mức tập trung

🟢 Cung, cầu và cân bằng

Khái niệmGiải thích
Luật cầuGiá tăng → lượng cầu giảm (các yếu tố khác không đổi)
Dịch chuyển đường cầuDo thu nhập, thị hiếu, giá hàng liên quan, kỳ vọng, số người mua. (Giá thay đổi là di chuyển DỌC đường.)
Dịch chuyển đường cungDo chi phí đầu vào, công nghệ, số người bán, thuế/trợ cấp
Hàng thông thường / thứ cấpThu nhập tăng: cầu hàng thông thường tăng; hàng thứ cấp giảm
Giffen / VeblenGiffen: giá tăng cầu tăng (hàng thứ cấp, hiệu ứng thu nhập lấn át); Veblen: hàng xa xỉ
Cân bằng thị trường và thặng dư020406080100020406080100Lượng QGiá PE: Q=40, P=60Thặng dư tiêu dùng (CS)Thặng dư nhà sản xuất (PS)Cầu D: P = 100 − QCung S: P = 20 + Q
Cân bằng khi cung = cầu: 100 − Q = 20 + Q → Q = 40, P = 60. CS = ½ × 40 × 40 = 800; PS = ½ × 40 × 40 = 800.

🟡 Độ co giãn

Price elasticity of demand = %ΔQ ÷ %ΔP (lấy giá trị tuyệt đối) Midpoint: %ΔQ = ΔQ/trung bình Q

Ví dụ (midpoint): giá tăng từ 10 lên 12, lượng cầu giảm từ 100 xuống 90 → %ΔQ = −10 ÷ 95 = −10,53%; %ΔP = +2 ÷ 11 = +18,18% → |E| = 0,58 → cầu không co giãn (|E| < 1): giá tăng làm tổng doanh thu tăng.

|E|LoạiTác động của tăng giá lên doanh thu
> 1Elastic (co giãn)Doanh thu giảm
= 1Unit elasticKhông đổi
< 1Inelastic (không co giãn)Doanh thu tăng
  • Income elasticity = %ΔQ ÷ %Δthu nhập; > 0 hàng thông thường (> 1: xa xỉ); < 0 hàng thứ cấp.
  • Cross-price elasticity > 0: hàng thay thế; < 0: hàng bổ sung.
  • Cầu co giãn hơn khi có nhiều hàng thay thế, tỷ trọng chi tiêu lớn, thời gian dài.

🟡 Chi phí, doanh thu và điều kiện đóng cửa

Lợi nhuận tối đa khi MR = MC (và MC cắt MR từ dưới lên) Hoà vốn: TR = TC (P = ATC)
Trường hợpQuyết định ngắn hạnQuyết định dài hạn
P > ATCHoạt động, có lợi nhuận kinh tếHoạt động; thu hút đối thủ mới
AVC < P < ATCTiếp tục sản xuất (lỗ < chi phí cố định)Thoát ngành
P < AVCĐóng cửa (shutdown)Thoát ngành
  • Economies of scale: LRAC giảm khi tăng sản lượng; diseconomies: LRAC tăng; minimum efficient scale: sản lượng tại đó LRAC thấp nhất.
  • Chi phí kế toán + chi phí cơ hội = chi phí kinh tế; lợi nhuận kinh tế = doanh thu − chi phí kinh tế.

🔴 Bốn cấu trúc thị trường

Perfect competitionMonopolistic competitionOligopolyMonopoly
Số doanh nghiệpRất nhiềuNhiềuÍtMột
Sản phẩmĐồng nhấtKhác biệt hoáĐồng nhất hoặc khác biệtDuy nhất
Rào cản gia nhậpKhôngThấpCaoRất cao
Sức mạnh định giáPrice takerCó hạnCó (phụ thuộc đối thủ)Price maker
Cạnh tranh phi giáKhôngQuảng cáo, thương hiệuCó, và chiến lượcÍt
Lợi nhuận kinh tế dài hạnBằng 0Bằng 0Có thể dươngCó thể dương
Độc quyền: Q* tại MR = MC, giá đặt trên đường cầu020406080100020406080100Lượng QGiáQ* = 40 (MR = MC)P* = 60Cạnh tranh: Q=80, P=20Cầu DMRMC = 20
Độc quyền: sản xuất ít hơn, giá cao hơn cạnh tranh hoàn hảo (Q = 80, P = MC = 20) → có deadweight loss. Với cầu P = 100 − Q: MR = 100 − 2Q = 20 → Q = 40, P = 60.
N-firm concentration ratio = tổng thị phần của N công ty lớn nhất HHI = Σ (thị phần_i)² (thị phần theo %)

Ví dụ HHI với bốn công ty thị phần 40%, 30%, 20%, 10%: HHI = 40² + 30² + 20² + 10² = 3000 (thị trường tập trung cao; chuẩn pháp lý khác nhau theo thời kỳ).

⚫ Oligopoly và lý thuyết trò chơi

  • Cournot: các công ty chọn sản lượng đồng thời; cân bằng giữa độc quyền và cạnh tranh.
  • Kinked demand: đối thủ không theo khi tăng giá nhưng theo khi giảm giá → giá cứng nhắc, MR gián đoạn.
  • Nash equilibrium: không bên nào muốn đổi chiến lược khi biết chiến lược của bên kia; prisoner's dilemma: cạnh tranh làm cả hai tệ hơn so với hợp tác (cartel không bền vì có động cơ gian lận).
  • Dominant strategy: chiến lược tốt nhất bất kể đối thủ làm gì.
  • Dùng HHI và N-firm để suy ra mức tập trung nhưng không đủ để kết luận độc quyền.

⚠️ Sai lầm thường mắc

❌ Nhầm di chuyển dọc đường cầu với dịch chuyển đường cầu

Vì sao nguy hiểm: Chỉ giá đổi thì là di chuyển dọc.

Cách làm đúng: Dịch chuyển do yếu tố NGOÀI giá.

❌ Nhầm quy tắc doanh thu với độ co giãn

Vì sao nguy hiểm: Cầu co giãn → tăng giá làm giảm doanh thu.

Cách làm đúng: |E| > 1 → ngược chiều.

❌ Dùng điểm cuối thay vì midpoint khi đề yêu cầu midpoint

Vì sao nguy hiểm: Sai số.

Cách làm đúng: Dùng trung bình hai điểm.

❌ Cho rằng độc quyền luôn có lợi nhuận

Vì sao nguy hiểm: Phụ thuộc chi phí và cầu.

Cách làm đúng: So P với ATC.

❌ Đóng cửa khi P < ATC trong ngắn hạn

Vì sao nguy hiểm: Điều kiện ngắn hạn là P < AVC.

Cách làm đúng: Ngắn hạn: AVC; dài hạn: ATC.

❌ Nhầm HHI với tỷ lệ phần trăm

Vì sao nguy hiểm: HHI là tổng bình phương.

Cách làm đúng: HHI = Σ s².

📌 Cần nhớ
  • Dịch chuyển do yếu tố ngoài giá; giá đổi là di chuyển dọc.
  • |E| > 1: tăng giá giảm doanh thu.
  • MR = MC để tối đa hoá lợi nhuận; ngắn hạn đóng cửa khi P < AVC.
  • HHI = Σ thị phần²; 4 cấu trúc thị trường khác nhau về rào cản và sức mạnh định giá.

🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)

1. Giá hàng thông thường tăng từ 10 lên 12, lượng cầu giảm từ 100 còn 90. Theo midpoint, cầu:
A. Co giãn
B. Không co giãn
C. Co giãn đơn vị
Đáp án: B. |E| = 0,58 < 1.
2. Doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo, P < AVC trong ngắn hạn. Quyết định:
A. Tiếp tục sản xuất
B. Đóng cửa
C. Tăng giá
Đáp án: B. P < AVC → đóng cửa ngắn hạn.
3. Bốn công ty thị phần 40, 30, 20, 10. HHI bằng:
A. 100
B. 3000
C. 1.000
Đáp án: B. 40² + 30² + 20² + 10² = 3.000.
4. Một yếu tố nào KHÔNG dịch chuyển đường cầu?
A. Thu nhập thay đổi
B. Giá của chính hàng hoá thay đổi
C. Thị hiếu thay đổi
Đáp án: B. Giá thay đổi là di chuyển dọc đường.
5. Độc quyền tối đa hoá lợi nhuận ở:
A. P = MC
B. MR = MC rồi đặt giá trên đường cầu
C. P = MR
Đáp án: B. MR = MC; giá lấy trên đường cầu.
6. Nash equilibrium nghĩa là:
A. Cả hai bên cùng hợp tác
B. Không bên nào muốn đơn phương đổi chiến lược
C. Một bên thắng tuyệt đối
Đáp án: B. Phản ứng tốt nhất của mỗi bên khi biết bên kia.

🏋️ Bài tập thực hành

Vẽ lại các đồ thị

Tự vẽ (không nhìn) đồ thị cung–cầu, độc quyền (D, MR, MC), cạnh tranh hoàn hảo SR/LR và các điều kiện đóng cửa. Đây là cách nhớ nhanh nhất.

📚 Tài nguyên học tập

✅ Tự đánh giá hoàn thành

  • Phân biệt dịch chuyển/di chuyển
  • Tính độ co giãn
  • Vẽ độc quyền và cạnh tranh
  • Tính HHI
  • Vẽ lại các đồ thị
Lưu ý quan trọng: CFA® và Chartered Financial Analyst® là nhãn hiệu của CFA Institute. Khoá này là tài liệu bổ trợ độc lập, không được CFA Institute bảo trợ hay liên kết, và không thay thế giáo trình chính thức, Learning Outcome Statements (LOS) và ngân hàng câu hỏi chính thức. Không ai có thể bảo đảm bạn đậu: kết quả phụ thuộc chủ yếu vào số giờ bạn tự học và luyện đề. Công thức, trọng số, định dạng thi, chương trình học và chính sách thay đổi hằng năm; hãy đối chiếu với thông tin mới nhất của CFA Institute. Mọi số liệu/công ty trong ví dụ là giả định; câu hỏi luyện tập do tác giả tự soạn, không phải đề thi thật.