Economics I: Cung–cầu, độ co giãn, cấu trúc thị trường và hành vi doanh nghiệp
Cung–cầu và cân bằng, độ co giãn, thặng dư tiêu dùng/nhà sản xuất, kiểm soát giá và thuế; chi phí, doanh thu, điểm hoà vốn và đóng cửa; bốn cấu trúc thị trường và chỉ số tập trung (N-firm, HHI).
Economics nhỏ về trọng số nhưng cho bạn khung tư duy để đọc mọi bài phân tích ngành và định giá. Các câu hỏi vi mô ở Level I hầu hết là khái niệm + vài công thức: hiểu đồ thị là đủ.
🎯 Mục tiêu học tập
- Phân biệt dịch chuyển đường cầu/cung và di chuyển dọc đường
- Tính độ co giãn và suy ra tác động đến doanh thu
- Tính thặng dư và hiểu mất không (deadweight loss)
- So sánh 4 cấu trúc thị trường và tối đa hoá lợi nhuận (MR = MC)
- Tính HHI và đánh giá mức tập trung
🟢 Cung, cầu và cân bằng
| Khái niệm | Giải thích |
|---|---|
| Luật cầu | Giá tăng → lượng cầu giảm (các yếu tố khác không đổi) |
| Dịch chuyển đường cầu | Do thu nhập, thị hiếu, giá hàng liên quan, kỳ vọng, số người mua. (Giá thay đổi là di chuyển DỌC đường.) |
| Dịch chuyển đường cung | Do chi phí đầu vào, công nghệ, số người bán, thuế/trợ cấp |
| Hàng thông thường / thứ cấp | Thu nhập tăng: cầu hàng thông thường tăng; hàng thứ cấp giảm |
| Giffen / Veblen | Giffen: giá tăng cầu tăng (hàng thứ cấp, hiệu ứng thu nhập lấn át); Veblen: hàng xa xỉ |
🟡 Độ co giãn
Ví dụ (midpoint): giá tăng từ 10 lên 12, lượng cầu giảm từ 100 xuống 90 → %ΔQ = −10 ÷ 95 = −10,53%; %ΔP = +2 ÷ 11 = +18,18% → |E| = 0,58 → cầu không co giãn (|E| < 1): giá tăng làm tổng doanh thu tăng.
| |E| | Loại | Tác động của tăng giá lên doanh thu |
|---|---|---|
| > 1 | Elastic (co giãn) | Doanh thu giảm |
| = 1 | Unit elastic | Không đổi |
| < 1 | Inelastic (không co giãn) | Doanh thu tăng |
- Income elasticity = %ΔQ ÷ %Δthu nhập; > 0 hàng thông thường (> 1: xa xỉ); < 0 hàng thứ cấp.
- Cross-price elasticity > 0: hàng thay thế; < 0: hàng bổ sung.
- Cầu co giãn hơn khi có nhiều hàng thay thế, tỷ trọng chi tiêu lớn, thời gian dài.
🟡 Chi phí, doanh thu và điều kiện đóng cửa
| Trường hợp | Quyết định ngắn hạn | Quyết định dài hạn |
|---|---|---|
| P > ATC | Hoạt động, có lợi nhuận kinh tế | Hoạt động; thu hút đối thủ mới |
| AVC < P < ATC | Tiếp tục sản xuất (lỗ < chi phí cố định) | Thoát ngành |
| P < AVC | Đóng cửa (shutdown) | Thoát ngành |
- Economies of scale: LRAC giảm khi tăng sản lượng; diseconomies: LRAC tăng; minimum efficient scale: sản lượng tại đó LRAC thấp nhất.
- Chi phí kế toán + chi phí cơ hội = chi phí kinh tế; lợi nhuận kinh tế = doanh thu − chi phí kinh tế.
🔴 Bốn cấu trúc thị trường
| Perfect competition | Monopolistic competition | Oligopoly | Monopoly | |
|---|---|---|---|---|
| Số doanh nghiệp | Rất nhiều | Nhiều | Ít | Một |
| Sản phẩm | Đồng nhất | Khác biệt hoá | Đồng nhất hoặc khác biệt | Duy nhất |
| Rào cản gia nhập | Không | Thấp | Cao | Rất cao |
| Sức mạnh định giá | Price taker | Có hạn | Có (phụ thuộc đối thủ) | Price maker |
| Cạnh tranh phi giá | Không | Quảng cáo, thương hiệu | Có, và chiến lược | Ít |
| Lợi nhuận kinh tế dài hạn | Bằng 0 | Bằng 0 | Có thể dương | Có thể dương |
Ví dụ HHI với bốn công ty thị phần 40%, 30%, 20%, 10%: HHI = 40² + 30² + 20² + 10² = 3000 (thị trường tập trung cao; chuẩn pháp lý khác nhau theo thời kỳ).
⚫ Oligopoly và lý thuyết trò chơi
- Cournot: các công ty chọn sản lượng đồng thời; cân bằng giữa độc quyền và cạnh tranh.
- Kinked demand: đối thủ không theo khi tăng giá nhưng theo khi giảm giá → giá cứng nhắc, MR gián đoạn.
- Nash equilibrium: không bên nào muốn đổi chiến lược khi biết chiến lược của bên kia; prisoner's dilemma: cạnh tranh làm cả hai tệ hơn so với hợp tác (cartel không bền vì có động cơ gian lận).
- Dominant strategy: chiến lược tốt nhất bất kể đối thủ làm gì.
- Dùng HHI và N-firm để suy ra mức tập trung nhưng không đủ để kết luận độc quyền.
⚠️ Sai lầm thường mắc
Vì sao nguy hiểm: Chỉ giá đổi thì là di chuyển dọc.
Cách làm đúng: Dịch chuyển do yếu tố NGOÀI giá.
Vì sao nguy hiểm: Cầu co giãn → tăng giá làm giảm doanh thu.
Cách làm đúng: |E| > 1 → ngược chiều.
Vì sao nguy hiểm: Sai số.
Cách làm đúng: Dùng trung bình hai điểm.
Vì sao nguy hiểm: Phụ thuộc chi phí và cầu.
Cách làm đúng: So P với ATC.
Vì sao nguy hiểm: Điều kiện ngắn hạn là P < AVC.
Cách làm đúng: Ngắn hạn: AVC; dài hạn: ATC.
Vì sao nguy hiểm: HHI là tổng bình phương.
Cách làm đúng: HHI = Σ s².
- Dịch chuyển do yếu tố ngoài giá; giá đổi là di chuyển dọc.
- |E| > 1: tăng giá giảm doanh thu.
- MR = MC để tối đa hoá lợi nhuận; ngắn hạn đóng cửa khi P < AVC.
- HHI = Σ thị phần²; 4 cấu trúc thị trường khác nhau về rào cản và sức mạnh định giá.
🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)
1. Giá hàng thông thường tăng từ 10 lên 12, lượng cầu giảm từ 100 còn 90. Theo midpoint, cầu:
A. Co giãn
B. Không co giãn
C. Co giãn đơn vị
2. Doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo, P < AVC trong ngắn hạn. Quyết định:
A. Tiếp tục sản xuất
B. Đóng cửa
C. Tăng giá
3. Bốn công ty thị phần 40, 30, 20, 10. HHI bằng:
A. 100
B. 3000
C. 1.000
4. Một yếu tố nào KHÔNG dịch chuyển đường cầu?
A. Thu nhập thay đổi
B. Giá của chính hàng hoá thay đổi
C. Thị hiếu thay đổi
5. Độc quyền tối đa hoá lợi nhuận ở:
A. P = MC
B. MR = MC rồi đặt giá trên đường cầu
C. P = MR
6. Nash equilibrium nghĩa là:
A. Cả hai bên cùng hợp tác
B. Không bên nào muốn đơn phương đổi chiến lược
C. Một bên thắng tuyệt đối
🏋️ Bài tập thực hành
Tự vẽ (không nhìn) đồ thị cung–cầu, độc quyền (D, MR, MC), cạnh tranh hoàn hảo SR/LR và các điều kiện đóng cửa. Đây là cách nhớ nhanh nhất.
📚 Tài nguyên học tập
- CFA Institute — EconomicsLOS chính thứcChính thức
✅ Tự đánh giá hoàn thành
- Phân biệt dịch chuyển/di chuyển
- Tính độ co giãn
- Vẽ độc quyền và cạnh tranh
- Tính HHI
- Vẽ lại các đồ thị