CFA® Level I → III
Trang chủ / Phần 3 · Level I: Investments / Module 14
🏦 Module 14 / 34 · 1 tuần Level I

Equity I: Tổ chức thị trường, chỉ số, hiệu quả thị trường và cổ phiếu

Cấu trúc thị trường, các loại lệnh, margin và short selling (tính giá margin call), cách xây dựng chỉ số (price/equal/value-weighted), hiệu quả thị trường (EMH) và anomalies, các loại chứng khoán vốn.

Order typesMarginIndexesMarket efficiency
📌 Vì sao module này quan trọng

Phần này nhiều “định nghĩa + phép tính nhỏ” — dễ lấy điểm nếu nắm vài công thức: margin call, chỉ số trọng số giá, phân loại EMH. Nó cũng là nền để hiểu hiệu quả giá trong định giá cổ phiếu.

🎯 Mục tiêu học tập

  • Phân biệt thị trường sơ cấp/ thứ cấp và các loại lệnh
  • Tính vị thế margin, margin call price (mua và bán khống)
  • Xây dựng và điều chỉnh các loại chỉ số
  • Phân biệt EMH dạng yếu/ trung bình/ mạnh và anomalies
  • Mô tả các loại chứng khoán vốn và rủi ro

🟢 Thị trường và các loại lệnh

Khái niệmGiải thích
Primary / SecondaryPrimary: phát hành mới (IPO); secondary: giao dịch lại
Quote-driven / Order-driven / BrokeredDealer niêm yết giá / khớp lệnh theo sổ lệnh / môi giới tìm đối tác
Market orderKhớp ngay giá tốt nhất; chắc chắn thực hiện, không chắc về giá
Limit orderChỉ khớp ở giá đặt hoặc tốt hơn; chắc về giá, không chắc thực hiện
Stop (stop-loss) orderKích hoạt thành lệnh thị trường khi giá chạm mức dừng
Short saleVay cổ phiếu bán, kỳ vọng mua lại giá thấp hơn; lỗ về lý thuyết không giới hạn
MarginVay để mua; equity ban đầu = initial margin (%)
Nguyên tắc

Thị trường hoàn hảo cần: thông tin tốt, thanh khoản cao, chi phí giao dịch thấp. Chi phí giao dịch gồm hoa hồng, bid-ask spread và price impact.

🟡 Margin và bán khống

Margin call price (mua) = P0 × (1 − IM) ÷ (1 − MM) Margin call price (bán khống) = P0 × (1 + IM) ÷ (1 + MM)

Mua cổ phiếu giá 50, initial margin 50%, maintenance margin 30% → margin call khi giá ≤ 35,71. Bán khống cùng điều kiện → margin call khi giá ≥ 57,69.

Leverage ratio = 1 ÷ Margin% Return on margin = (Giá trị cuối − Giá trị đầu − lãi vay + cổ tức) ÷ Equity bỏ ra
  • Mua margin 50% (equity), giá tăng 20% → lợi suất trên vốn tự có ≈ 40% (trước lãi vay); giảm 20% → −40%.
  • Bán khống: người bán khống phải trả cổ tức cho người cho vay cổ phiếu.
  • Chênh lệch bid–ask làm tăng chi phí giao dịch; short squeeze xảy ra khi giá tăng buộc người bán khống mua lại.

🟡 Chỉ số thị trường

Ba cổ phiếu: A (giá 10, 100 cp), B (giá 20, 200 cp), C (giá 60, 50 cp). Price-weighted: trung bình giá = (10+20+60) ÷ 3 = 30. Nếu C chia tách 2-for-1 (giá còn 30), divisor điều chỉnh để chỉ số không đổi: divisor mới = (10+20+30) ÷ 30 = 2,00.

Loại chỉ sốCách tínhThiên lệchVí dụ
Price-weightedTrung bình giá ÷ divisorGiá cao chi phối; chia tách làm đổi trọng sốDJIA, Nikkei 225
Equal-weightedMỗi cổ phiếu cùng trọng số, cần tái cân bằngNghiêng về mã nhỏ, tăng giao dịchS&P 500 Equal Weight
Market-cap (value) weightedTrọng số = vốn hoáMã lớn chi phối; ‘mua cao’ mơ hồS&P 500, MSCI, VN-Index
Float-adjustedChỉ tính cổ phiếu tự do chuyển nhượngPhản ánh khả năng đầu tưHầu hết chỉ số hiện đại
Fundamental-weightedTrọng số theo chỉ tiêu cơ bản (doanh thu, cổ tức...)Giảm tác động giáRAFI
Trọng số mỗi cổ phiếu theo 3 cách (%)019.238.357.576.711.112.533.3A22.250.033.3B66.737.533.3CPrice-weightedValue-weightedEqual-weighted
Cổ phiếu C giá cao nhưng vốn hoá nhỏ: chi phối chỉ số price-weighted, nhỏ trong value-weighted.

🔴 Hiệu quả thị trường (EMH)

DạngGiá phản ánhHàm ýKhông thể kiếm lợi vượt trội bằng
Weak-formMọi thông tin giá/ khối lượng quá khứPhân tích kỹ thuật vô íchChart, mô hình dựa trên giá
Semi-strongMọi thông tin công khaiPhân tích cơ bản không tạo vượt trộiBáo cáo tài chính, tin tức công khai
Strong-formCả thông tin nội bộNgay cả insider cũng không có lợi thếThông tin nội bộ
  • Anomalies: January effect, size effect, value effect, momentum, calendar effects — có thể là rủi ro chưa được tính hoặc lỗi dữ liệu.
  • Behavioral finance giải thích sai lệch giá bằng thiên kiến; hạn chế arbitrage giữ chúng lại.
  • Thị trường hiệu quả ≠ giá luôn đúng; nghĩa là không thể đều đặn thắng sau chi phí.
  • Hàm ý chiến lược: hiệu quả cao → đầu tư thụ động; kém hiệu quả → chủ động có thể thắng.

⚫ Chứng khoán vốn

LoạiĐặc điểmGhi chú
Common sharesQuyền biểu quyết, cổ tức biến đổi, người nhận phần còn lại (residual claim)Rủi ro cao nhất, tiềm năng lớn nhất
Preferred sharesCổ tức cố định ưu tiên, thường không biểu quyết; có thể cumulative, convertible, callableLai giữa nợ và vốn
Depositary receipts (ADR/GDR)Chứng chỉ đại diện cổ phiếu nước ngoàiSponsored vs unsponsored
Public vs Private equityNiêm yết, thanh khoản cao / không niêm yếtPrivate: thanh khoản thấp, định giá khó
Rủi roGiá, thanh khoản, tiền tệ (cổ phiếu nước ngoài), chính trị

⚠️ Sai lầm thường mắc

❌ Nhầm công thức margin call mua và bán khống

Vì sao nguy hiểm: Đảo dấu (1 − IM) vs (1 + IM).

Cách làm đúng: Mua: giá giảm → margin call; bán khống: giá tăng → margin call.

❌ Quên điều chỉnh divisor khi chia tách

Vì sao nguy hiểm: Chỉ số price-weighted bị méo.

Cách làm đúng: Divisor mới = tổng giá mới ÷ chỉ số cũ.

❌ Cho rằng EMH nghĩa là ‘giá luôn đúng’

Vì sao nguy hiểm: Chỉ nói không thể thắng đều đặn.

Cách làm đúng: Hiểu như thông tin được phản ánh.

❌ Nhầm quote-driven với order-driven

Vì sao nguy hiểm: Mất điểm khái niệm.

Cách làm đúng: Dealer vs sổ lệnh.

❌ Cho rằng limit order chắc chắn khớp

Vì sao nguy hiểm: Chỉ chắc về giá.

Cách làm đúng: Market order chắc khớp, limit chắc giá.

❌ Bỏ qua cổ tức khi tính lợi suất bán khống

Vì sao nguy hiểm: Sai lợi nhuận.

Cách làm đúng: Người bán khống trả cổ tức.

📌 Cần nhớ
  • Margin call price mua: P0(1 − IM)/(1 − MM); bán khống: P0(1 + IM)/(1 + MM).
  • Price-weighted bị chi phối bởi giá cao; value-weighted theo vốn hoá.
  • EMH: weak (giá), semi-strong (công khai), strong (cả nội bộ).
  • Limit order: chắc về giá; market order: chắc về thực hiện.

🧩 Tự kiểm tra (bấm để xem đáp án)

1. Mua cổ phiếu giá 50, initial margin 50%, maintenance margin 30%. Margin call khi giá ≤:
A. 25,00
B. 35,71
C. 35,00
Đáp án: B. 50 × 0,5 ÷ 0,7 ≈ 35,71.
2. Trong EMH dạng yếu, điều nào vô ích?
A. Phân tích cơ bản
B. Phân tích kỹ thuật dựa trên giá quá khứ
C. Thông tin nội bộ
Đáp án: B. Giá quá khứ đã được phản ánh.
3. Chỉ số price-weighted có ba cổ phiếu 10, 20, 60. Sau khi C chia tách 2-for-1 (giá 30), divisor mới (chỉ số cũ = 30):
A. 3,00
B. 2,00
C. 1,50
Đáp án: B. (10 + 20 + 30) ÷ 30 = 2,0.
4. Lệnh nào chắc chắn được thực hiện nhưng không chắc về giá?
A. Limit order
B. Market order
C. Stop-limit
Đáp án: B. Market order.
5. Chỉ số nào dễ bị chi phối bởi cổ phiếu vốn hoá lớn?
A. Equal-weighted
B. Market-cap weighted
C. Price-weighted
Đáp án: B. Trọng số theo vốn hoá.
6. Người bán khống phải:
A. Nhận cổ tức
B. Trả cổ tức cho người cho vay cổ phiếu
C. Không chịu rủi ro
Đáp án: B. Phải bồi hoàn cổ tức cho người cho vay.

🏋️ Bài tập thực hành

Mô phỏng chỉ số và margin

Dựng bảng tính 5 cổ phiếu: tính chỉ số price-weighted, equal-weighted, value-weighted trước/ sau chia tách. Mô phỏng margin 50% với biến động ±20% và tính margin call.

📚 Tài nguyên học tập

✅ Tự đánh giá hoàn thành

  • Phân biệt loại lệnh
  • Tính margin call
  • Tính chỉ số và divisor
  • Phân loại EMH
  • Biết các loại chứng khoán vốn
Lưu ý quan trọng: CFA® và Chartered Financial Analyst® là nhãn hiệu của CFA Institute. Khoá này là tài liệu bổ trợ độc lập, không được CFA Institute bảo trợ hay liên kết, và không thay thế giáo trình chính thức, Learning Outcome Statements (LOS) và ngân hàng câu hỏi chính thức. Không ai có thể bảo đảm bạn đậu: kết quả phụ thuộc chủ yếu vào số giờ bạn tự học và luyện đề. Công thức, trọng số, định dạng thi, chương trình học và chính sách thay đổi hằng năm; hãy đối chiếu với thông tin mới nhất của CFA Institute. Mọi số liệu/công ty trong ví dụ là giả định; câu hỏi luyện tập do tác giả tự soạn, không phải đề thi thật.